Nog opgewekter dan gewoonlijk begeven opa’s en oma’s zich dezer dagen naar de Delhaize waar ze aan de kassa bij elke 20 euro die ze achterlaten drie Star&Tunes-kaarten krijgen, verzamelkaarten van popartiesten verpakt in een verleidelijk foliepapiertje. De meest gegeerde kaarten zijn deze met een muziekdownload of met de handtekening van de artiest, helaas zijn het zeldzame exemplaren. Doelgroep zijn de acht- tot vijftienjarigen, maar een woordvoerder van de supermarktketen zei in De Morgen dat het de bedoeling is dat ook de grootouders eraan deelnemen. Na de Pixar-kaarten en de Smurfen, nu dus Star&Tunes. Je maakt er de kleinkinderen blij mee en ondertussen bekwamen ze zich op de speelplaats in een oeroude menselijke activiteit, de ruilhandel.

Kopen is verleiden

Je kunt natuurlijk je boodschappenlijstje van altijd afwerken en weigeren je vaste koopgedrag aan te passen. Maar ach, waarom zou je voor één keer niet bepaalde producten kopen die recht geven op extra kaarten – hoewel ze niet op je lijstje staan? Zo regelvast zijn we niet, we lieten de vertrouwde Delhaize toch ook links liggen toen concurrent Carrefour met die Gogo’s uitpakte. Want verleiding, dat is waar het om draait. Ik vermoed dat als we alleen maar zouden kopen wat we nodig hebben, het economische kaartenhuis meteen in elkaar zou storten.

Het systeem vereist prikkels die ons almaar méér doen te kopen. Op vrijdag kreunt mijn brievenbus onder 700 gram reclamefolders vol geraffineerde verleidingskunst. Laatst ging ik met een kleinkind naar de Kuifjesfilm. We deden veel meer dan enkel naar een film kijken: tijdens de reclame (en erna) aten we popcorn, dronken we limonade en een reep Mars kon er ook nog bij. Voor wie bij de ingang van de zaal al dat lekkers achteloos voorbij was gelopen projecteerde Kinepolis op de valreep nog een waarschuwing: “Deze film heeft geen pauze, dus haal nu nog je versnaperingen”. We vliegen met eindejaar niet naar Barcelona of Boedapest om kunstschatten te bekijken, we kopen tegenwoordig een “Shopping Trip” bij Brussels Airlines, vanaf 99 euro. Of we steken ons desnoods in de schulden om op vakantie te gaan: in een Italiaanse krant las ik dat almaar meer Italianen daarvoor een lening aangaan, schommelend tussen 1500 en 8000 euro. We noemen het ook niet meer ‘lening’, we spreken over ‘alternatieve betalingswijze’. Die consumptiedrift van ons zou mee ‘schuld’ zijn aan de schulden- en bankencrisis. De Grieken, de Italianen en natuurlijk ook de Belgen hebben zich teveel leningen, pardon, alternatieve betalingswijzen laten aansmeren die ze naderhand niet konden terugbetalen.

Ons economisch groeimodel is gebaseerd op overdadig consumeren. Het helpt daarbij dat de vervaltijd van de hipste producten steeds korter wordt. In een column van de Amerikaanse journalist Rob Walker (gelezen in De Standaard) staat dat de modale yankee om de achttien maanden een nieuwe gsm koopt. Een Amerikaans bedrijf dat mobieltjes recycleert alvorens ze opnieuw te verkopen zamelt per jaar een paar miljoen achteloos weggelegde of vergeten gsm’s in. Slechts 18 procent van die gigantische berg kan niet meer op een rendabele manier hersteld worden, de rest werkt prima of kan na een kleine reparatie verkocht worden. Het is ondertussen een bekend verschijnsel: de mensen die verslingerd zijn aan elektronische gadgets hebben zich nog maar net de nieuwste rage aangeschaft of ze gaan op internet al op zoek naar de laatste weetjes over het volgende model.

Koopverslaving

Er bestaat een verslaving die compulsive buying disorder heet, een duur woord voor dwangmatig shoppen. Uit een studie van de Stanford University blijkt dat zo’n 8 procent van de Amerikanen ‘shopaholic’ zijn, naar verluidt bijna allemaal vrouwen. Wie ernstig aan deze verslaving lijdt is te beklagen, sommige van deze mensen steken zich diep in de schulden en/of verzeilen in een depressie. Om zich beter te voelen gaan ze dan weer verwoed shoppen, waardoor ze zich nóg schuldiger gaan voelen, enz. Toegegeven, dat zijn de zware gevallen, maar ik vrees dat we bijna allemaal lijden aan een (lichte) vorm van koopdwang. Straks is het Sinterklaas en daarna gaan al gauw de lampjes branden en die afgrijselijke muzak-muziek weerklinken in onze winkelwandelstraten, tot ver na nieuwjaar. In dit opgefokte sfeertje viert onze consumptiedrang hoogtij. ‘Ambiente’, sfeer, is niet toevallig ook de naam van de grootste beurs voor consumptieartikelen in Frankfurt.

Zouden we ‘kapitalisme’ niet beter vervangen door ‘consumisme’? Begin deze eeuw verscheen in Duitsland een boekje met een titel die knipoogt naar Marx en Engels: ‘Das konsumistische Manifest’. Sommige Marx-exegeten zagen het kapitalisme als een fatale surrogaatreligie. De auteur van dit essay, filosoof en mediatheoreticus Norbert Bolz, draait het om: het consumptiekapitalisme, stelt hij, is het laatste bolwerk tegen religieus fanatisme. (Het boekje verscheen niet toevallig kort na 9/11). Consumeren als immuunsysteem tegen islamistische terreur? Een beetje provocatie kan nooit kwaad, maar was het maar zo simpel.

Overigens, wie zonder zonde is … Twee voorbeelden. Hoe vaak ben ik niet al een boekhandel binnengelopen, zonder naar iets op zoek te zijn, maar uit een vaag onbehagen, een trucje om uit een dipje te geraken? En uiteraard kocht ik een paar boeken. Kopen als therapie, en het is nog altijd goedkoper dan een échte therapeut. En waarom laat ik me zo opnaaien door de “ondraaglijke traagheid” van mijn PC (de term is van dezelfde Rob Walker)? Wat doet het er toe dat ik vijftien of twintig seconden langer moet wachten? Toch ben ik benieuwd hoelang het nog duurt voor hij de deur uitvliegt.

William van Laeken

(De auteur is oud-presentator van Panorama.)

P.S. Ik supporter voor Louis Tobback en Corinne Olbrechts, burgemeesters van Leuven en Vilvoorde, en voor Unizo die het megashoppingcenter in Machelen nog hopen tegen te houden. Aan nóg een ‘kathedraal van de verleiding’ heb ik geen behoefte.

@Allen: reageren op deze bijdrage impliceert dat u instemt met de regels voor deelname aan onze discussieforums; lees ze dus – mod